عبدالله جوادی آملی کیست؟ | مرجعی که نماز میت رهبری را در قم اقامه میکند
رویداد۲۴ | محمد آیتی: کمیته اطلاعرسانی ستاد تشییع آیتالله علی خامنهای در قم اعلام کرده است که نماز میت در این شهر، در مسجد جمکران و به امامت آیتالله عبدالله جوادی آملی اقامه خواهد شد.
پیشتر گزارش شده بود که نماز میت در مراسم قم را آیتالله ناصر مکارم شیرازی اقامه خواهد کرد. به نظر میرسد این تغییر، بیارتباط با فتوای مکارم شیرازی درباره کراهت تکرار نماز میت نباشد.
مراسم قم، دومین مراسم تشییع رهبر پیشین جمهوری اسلامی پس از تهران خواهد بود. پس از آن، پیکر آیتالله خامنهای برای برگزاری مراسمی دیگر به مشهد، محل دفن او، منتقل خواهد شد.
عبدالله جوادی آملی یکی از مراجع تأثیرگذار ایران است که مقلدان فراوانی دارد. بسیاری بر این باورند که سخنان این روحانی، در مقایسه با بسیاری از چهرههای دیگر حوزه، نفوذ بیشتری دارد. به همین دلیل، صداوسیما طی دهههای گذشته بهطور گسترده از سخنرانیها، درسها و جلسات تفسیری او در تولید برنامههای مذهبی استفاده کرده است.
انتخاب جوادی آملی برای اقامه نماز میت در قم، از نظر حوزوی نیز معنادار است. او نهتنها از برجستهترین مفسران و فیلسوفان معاصر شیعه به شمار میرود، بلکه در مقاطع مهمی از تاریخ جمهوری اسلامی، از تدوین قانون اساسی تا مأموریت انتقال پیام روحالله خمینی به میخائیل گورباچف، در متن تحولات سیاسی قرار داشته است.
زندگینامه عبدالله جوادی آملی
عبدالله جوادی آملی در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۱۲ در خانوادهای روحانی در شهر آمل، واقع در استان مازندران، به دنیا آمد.
او پس از پایان کلاس ششم ابتدایی، در سال ۱۳۲۵ وارد حوزه علمیه آمل شد. جوادی آملی تا سال ۱۳۲۹ نزد پدرش، ضیاءالدین آملی، میرزامهدی غروی و عزیزالله طبرسی به تحصیل علوم دینی پرداخت.
پس از آن به حوزه علمیه مشهد رفت، اما اقامتش در این شهر طولانی نشد و راهی تهران شد. او تا سال ۱۳۳۴ از محضر استادانی چون میرزا ابوالحسن شعرانی، محمدتقی آملی، میرزامهدی الهی قمشهای و محمدحسین فاضل تونی بهره برد و در زمینه فقه، اصول، فلسفه و عرفان تحصیل کرد. همزمان، تدریس علوم حوزوی را نیز آغاز کرد.
جوادی آملی در سال ۱۳۳۴ به حوزه علمیه قم رفت و در درس استادانی چون سیدحسین بروجردی، سیدمحمد محقق داماد و روحالله خمینی شرکت کرد. او همچنین به مدت حدود ۲۵ سال از درسهای سیدمحمدحسین طباطبایی در تفسیر، فلسفه، حکمت و عرفان بهره برد.
همسر جوادی آملی، سکینه روحی، در چهارم اردیبهشت ۱۴۰۱ درگذشت. جوادی آملی دارای چهار فرزند است.
آثار عبدالله جوادی آملی
جوادی آملی را باید یکی از برجستهترین فیلسوفان، فقیهان و مفسران معاصر شیعه دانست. حدود ۲۰۰ جلد کتاب از آثار و درسهای او منتشر شده است.
مهمترین آثار او عبارتاند از: تفسیر ترتیبی و گسترده «تسنیم»، تفسیر موضوعی قرآن، ولایت در قرآن، قرآن حکیم از منظر امام رضا، نزاهت قرآن از تحریف، تقریرات اصول امام خمینی با عنوان «تحریر الاصول»، مقدمهای بر «سرالصلوة» امام خمینی، ادب فنای مقربان؛ شرح زیارت جامعه کبیره، رحیق مختوم؛ شرح حکمت متعالیه، شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی، عقل در هندسه معرفت دینی، انتظار بشر از دین، بنیان مرصوص،حکمت عبادات، وحدت جوامع در نهجالبلاغه، حکمت نظری و عملی در نهجالبلاغه ، ولایت فقیه ، سروش هدایت ، سرچشمه اندیشه و مفاتیحالحیاة
جوادی آملی با تأسیس بنیاد بینالمللی علوم وحیانی اسراء نیز کوشید مجموعه درسها، آثار تفسیری، فلسفی و فقهی خود را بهصورت سازمانیافته منتشر کند.
سمتهای سیاسی و قضایی جوادی آملی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، جوادی آملی در ۲۵ خرداد ۱۳۵۸ با حکم روحالله خمینی به ریاست دادگاههای انقلاب و حاکم شرع آمل منصوب شد.
او همچنین با رأی مردم مازندران وارد مجلس خبرگان قانون اساسی شد و در تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی نقش داشت.
جوادی آملی مدتی عضو شورای عالی قضایی بود. تدوین لوایح قضایی و بهویژه مشارکت در تهیه لایحه قصاص، از مهمترین فعالیتهای فقهی و قضایی او در این شورا محسوب میشود.
تهیه و دفاع از این لایحه در شرایطی صورت گرفت که برخی افراد و جریانهای سیاسی نسبت به مجازات قصاص انتقاد داشتند. جوادی آملی با همراهی سیدمحمد حسینی بهشتی، از مبانی فقهی این حکم دفاع کرد.
او سفرهای خارجی متعددی به کشورهایی چون آمریکا، اسپانیا، ایتالیا، فرانسه، انگلستان، آلمان، سوئیس، اتریش، اتحاد جماهیر شوروی سابق، سوریه و لبنان داشته است.
بیتردید برجستهترین مأموریت خارجی او، سفر به مسکو در سال ۱۳۶۷ برای تحویل نامه روحالله خمینی به میخائیل گورباچف، رهبر وقت اتحاد جماهیر شوروی، بود.
جوادی آملی همچنین برای ارائه پیام رهبر جمهوری اسلامی به نشست هزاره ادیان به نیویورک سفر کرد و در سفرهای اروپایی خود با کشیشها، راهبان بودایی و رهبران مسیحی دیدار داشت.
او سالها امام جمعه موقت قم بود، اما در نماز جمعه ششم آذر ۱۳۸۸ کنارهگیری خود را اعلام کرد. بدینترتیب، پس از جلالالدین طاهری و محییالدین حائری شیرازی، به یکی از مشهورترین امامان جمعهای تبدیل شد که در تاریخ جمهوری اسلامی از این جایگاه کنار رفت.
عضویت در جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نیز از دیگر فعالیتهای سیاسی و حوزوی او بوده است.
فعالیتهای سیاسی پیش از انقلاب
عبدالله جوادی آملی در سال ۱۳۴۴ همراه شماری از علمای مازندران، طی نامهای به امیرعباس هویدا، نخستوزیر وقت، به ادامه تبعید روحالله خمینی اعتراض کرد و از جایگاه مرجعیت او دفاع کرد.
او اعلامیهها، پیامها و سخنان روحالله خمینی را در میان مردم منتشر میکرد و در تبلیغ اندیشههای بنیانگذار جمهوری اسلامی نقش داشت.
جوادی آملی همچنین با تدریس و تربیت نیروهای فکری، در برابر اندیشههای مارکسیستی و الحادی که در برخی مناطق شمال کشور رواج یافته بود، فعالیت میکرد.
با گسترش اعتراضات مردمی در سال ۱۳۵۷، او درسهای خود در حوزه علمیه قم را تعطیل کرد و برای شرکت در اعتراضات به آمل رفت.
جوادی آملی از جمله روحانیانی است که در مبارزات پیش از انقلاب، حضور و فعالیت سیاسی آشکاری داشت.
دیدگاههای فکری جوادی آملی
در اندیشه جوادی آملی، عقل در برابر دین قرار نمیگیرد، بلکه «چراغ دین» است. از نظر او، عقل یکی از ابزارهای اصلی فهم آموزههای اعتقادی، اخلاقی، فقهی و حقوقی دین محسوب میشود.
این نگاه سبب شده است که جوادی آملی در مقایسه با برخی فقیهان سنتی، توجه بیشتری به فلسفه، عرفان، علوم عقلی و امکان گفتوگو میان دین و دستاوردهای فکری بشر داشته باشد.
او در آثار خود کوشیده است میان فقه، فلسفه، عرفان و تفسیر قرآن پیوند برقرار کند. همین ویژگی موجب شده است که علاوه بر طلاب و روحانیان، بخشی از دانشگاهیان و مخاطبان غیرحوزوی نیز آثار او را دنبال کنند.
موضعگیریهای برجسته جوادی آملی
جوادی آملی طی سالهای گذشته درباره مسائل مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی اظهارنظر کرده است.
تمجید از فردوسی و جایگاه او در حفظ زبان و فرهنگ ایران، انتقاد شدید از بانکداری ربوی، مخالفت با شادیکردن از مرگ ملک عبدالله، پادشاه عربستان، انتقاد از شرایط اقتصادی کشور و حمایت از حق اعتراض مردم در سال ۱۳۹۷، از جمله مواضع او بوده است.
او همچنین از آنچه «طب اسلامی» نامیده میشود انتقاد کرده و تأکید داشته است که درمان بیماریها باید به متخصصان پزشکی سپرده شود.
جوادی آملی در جلسهای با روحانیان نیز از ضعف آنان در شناخت جهان معاصر انتقاد کرد و گفت روحانیای که با فرهنگ جهان و زبانهایی مانند انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و ژاپنی آشنا نیست، ابزار لازم برای تبلیغ دین در جهان امروز را در اختیار ندارد.
او در ۱۸ آذر ۱۴۰۰، در دیدار با وزیر امور خارجه، ضمن انتقاد از سوءمدیریت داخلی، از اصل مذاکره و تلاش دیپلماتیک حمایت کرد.
جوادی آملی در دیداری با یکی از معاونان رئیسجمهور، بهصراحت از «بیعرضگی» برخی مدیران سخن گفت و تأکید کرد که فقر، فساد و ناکارآمدی را نمیتوان تنها با موعظه دینی برطرف کرد.
او درباره طرح صیانت از فضای مجازی نیز گفته بود اگر مسئولان و جامعه درست رفتار کنند، نباید از اینکه فضای مجازی چه مطالبی را منتشر میکند بترسند.
جوادی آملی در دیدار با وزیر نفت در ۲۶ آبان ۱۴۰۲، درباره خامفروشی نفت و گاز، درآمدهای مردم و ضرورت حفظ ثروتهای ملی سخن گفت و تأکید کرد کشوری با پیشینه و منابع ایران نباید با فقر و مشکلات گسترده معیشتی روبهرو باشد.
از دیگر مواضع خبرساز او، مخالفت با رویکرد تنبیهی در لایحه عفاف و حجاب بود. او تأکید کرده بود مسئله حجاب با «بگیر و ببند» حل نمیشود و حکومت باید با عدالت، ادب و اصلاح شرایط اجتماعی به این مسئله بپردازد.
شاگردان برجسته عبدالله جوادی آملی
افراد متعددی در درسهای تفسیر، فلسفه، عرفان، فقه و اصول جوادی آملی شرکت کردهاند
از جمله شاگردان شناختهشده او میتوان به این افراد اشاره کرد:
احمد عابدی در درس فلسفه
محمدمهدی مهندسی و محمد دشتی در درس اسفار
سیدمحمد غروی در عرفان و تفسیر قرآن
عبدالحسین خسروپناه در تفسیر قرآن، فلسفه و عرفان
محسن قمی در فلسفه و عرفان نظری
صادق آملی لاریجانی در فلسفه
مهدی هادوی تهرانی در ادبیات و منطق
جنجالها و چالشهای جوادی آملی
اگرچه جوادی آملی در شمار مراجع نزدیک به بنیانهای فکری جمهوری اسلامی قرار دارد، رابطه او با دولتها و بخشهایی از حاکمیت همیشه بدون تنش نبوده است. برخی مواضع، دیدارها و تصمیمهای او طی سالهای گذشته با بحث و جنجال همراه شدهاند.
ماجرای هاله نور احمدینژاد
مشهورترین حاشیه مرتبط با جوادی آملی، ماجرای «هاله نور» محمود احمدینژاد است.
پس از نخستین سفر احمدینژاد به مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۱۳۸۴، او در دیداری با جوادی آملی تعریف کرد که هنگام سخنرانیاش، یکی از همراهان گفته بود اطراف او هالهای از نور دیده شده و حاضران در سالن برای مدتی طولانی بدون پلکزدن به سخنانش گوش دادهاند.
فیلم این دیدار بعدها منتشر شد و به یکی از مشهورترین و جنجالیترین تصاویر دوران ریاستجمهوری احمدینژاد تبدیل شد.
جوادی آملی در برابر این روایت، احمدینژاد را به پرهیز از گرفتارشدن در توهمات و توجه به مسئولیتهای واقعی توصیه کرد. او با لحنی محتاطانه به رئیسجمهور یادآوری کرد که نباید هر سخن و تصوری را نشانه تأیید الهی بداند.
سالها بعد، احمدینژاد مدعی شد اصل سخن درباره هاله نور ابتدا از سوی جوادی آملی مطرح شده بود؛ ادعایی که با تصاویر موجود از گفتوگوی آن دو سازگار به نظر نمیرسید و بار دیگر این ماجرا را به صدر خبرها بازگرداند.
کنارهگیری از نماز جمعه پس از انتخابات ۱۳۸۸
کنارهگیری جوادی آملی از امامت جمعه قم در آذر ۱۳۸۸ نیز به یکی از مهمترین ابهامهای سیاسی زندگی او تبدیل شد.
دفتر او علت این تصمیم را مشغله علمی، خستگی و شرایط جسمانی اعلام کرد و شائبه سیاسیبودن آن را رد کرد.
با این حال، زمان این کنارهگیری، چند ماه پس از انتخابات مناقشهبرانگیز ریاستجمهوری و اعتراضات گسترده، موجب شد بسیاری آن را نشانه نارضایتی جوادی آملی از فضای سیاسی و بیاثرشدن توصیههایش به مسئولان بدانند.
او در آخرین نماز جمعه خود گفت بارها سخن گفته و نصیحت کرده است، اما ظاهراً گفتههایش تأثیر لازم را نداشتهاند. همین جمله باعث شد کنارهگیری او در افکار عمومی، فراتر از یک تصمیم شخصی یا جسمانی تفسیر شود.
با وجود این، جوادی آملی هیچگاه صریحاً اعلام نکرد که استعفایش اعتراض به نتیجه انتخابات یا نحوه برخورد با معترضان بوده است.
انتقاد از بانکداری جمهوری اسلامی
یکی از مستمرترین چالشهای جوادی آملی با ساختار رسمی، موضوع بانکداری است.
او بارها نظام بانکی ایران را ربوی دانسته و گفته است نمیتوان نام بانکداری اسلامی را بر ساختاری گذاشت که بر سود تضمینشده، جریمه دیرکرد و تولید پول از پول استوار است.
جوادی آملی در مقاطعی بهصراحت گفته است بانکهای ایران به دلیل دریافت و پرداخت ربا، با مبانی اسلامی فاصله دارند.
این سخنان از آن جهت جنجالی بود که برخلاف بسیاری از انتقادهای کلی، مستقیماً یکی از مهمترین ساختارهای اقتصادی جمهوری اسلامی را زیر سؤال میبرد.
«مردم اگر بتوانند از کشور فرار میکنند»
جوادی آملی در سالهای اخیر بارها درباره فقر، فساد و کاهش اعتماد عمومی هشدار داده است.
برخی سخنان او درباره اینکه مردم در صورت ناامیدی از اصلاح امور، از کشور خارج میشوند یا مسئولان نباید کشور را به سمتی ببرند که شهروندان آرزوی مهاجرت داشته باشند، بازتاب گستردهای پیدا کرد.
او مسئولان را متهم کرده است که با سوءمدیریت و بیکفایتی، سرمایههای انسانی و اجتماعی کشور را از بین میبرند.
بهکاربردن تعابیری مانند «بیعرضگی» درباره مدیران و تأکید بر اینکه کشوری ثروتمند نباید مردم فقیر داشته باشد، نشاندهنده فاصلهگذاری او با روایت رسمی دولتها از وضعیت اقتصادی است.
مخالفت با برخورد امنیتی در مسئله حجاب
موضع جوادی آملی درباره لایحه عفاف و حجاب نیز اعتراض بخشی از جریانهای تندرو را برانگیخت.
او گفته بود مسئله حجاب با بازداشت، مجازات و «بگیر و ببند» حل نمیشود و حکومت باید ابتدا عدالت اجتماعی، سلامت اقتصادی و رفتار اخلاقی مسئولان را اصلاح کند.
به باور او، نمیتوان در جامعهای که با فساد، دروغ و تبعیض مواجه است، تنها با ابزار کیفری از مردم انتظار رعایت کامل ضوابط دینی داشت.
این اظهارات سبب شد برخی حامیان اجرای سختگیرانه قانون حجاب مقابل دفتر او تجمع کنند و از این مرجع تقلید بخواهند موضع صریحتری در حمایت از اجرای قانون اتخاذ کند.
مخالفت با «طب اسلامی»
جوادی آملی از جمله مراجعی است که با کاربرد عنوان «طب اسلامی» برای مجموعهای از درمانهای غیرعلمی مخالفت کرده است.
او گفته است اسلام برای درمان بیماریها، مردم را به مراجعه به متخصص و طبیب دعوت میکند و نمیتوان هر روایت یا توصیه سنتی را بهعنوان نسخه پزشکی معتبر به دین نسبت داد.
این دیدگاه با مخالفت برخی مروجان طب موسوم به اسلامی روبهرو شد؛ جریانهایی که تلاش میکردند برای روشهای درمانی خود اعتبار حوزوی و دینی کسب کنند.
انتقاد از روحانیت
انتقادهای جوادی آملی فقط متوجه دولت و مدیران اجرایی نبوده است. او بارها روحانیان را نیز به ناآشنایی با زبان، فرهنگ و مسائل جهان جدید متهم کرده است.
جوادی آملی از روحانیانی که بدون شناخت تمدن معاصر، رسانههای جدید و زبانهای خارجی مدعی تبلیغ جهانی دین هستند، انتقاد کرده و پرسیده است چنین افرادی با چه ابزار و دانشی میخواهند پیام دین را منتقل کنند.
این سخنان در میان برخی گروههای سنتی حوزه با واکنش روبهرو شد، زیرا او عملاً بخشی از روحانیت را فاقد آمادگی لازم برای ایفای نقشی که مدعی آن است، معرفی میکرد.
حمایت از مذاکره در برابر مخالفان دیپلماسی
جوادی آملی برخلاف شماری از روحانیان تندرو، اصل مذاکره با کشورهای دیگر را نفی نکرده است.
او در دیدار با مسئولان وزارت خارجه، مذاکره را یکی از ابزارهای عقلانی اداره کشور دانسته و تأکید کرده است که حفظ منافع و عزت ملی با گفتوگو منافاتی ندارد.
این موضع در مقاطعی که گروههایی در داخل کشور هر نوع مذاکره را سازش یا عقبنشینی معرفی میکردند، مورد توجه قرار گرفت.
آیا جوادی آملی منتقد جمهوری اسلامی است؟
با وجود همه این چالشها، جوادی آملی را نمیتوان در شمار متقدان جمهوری اسلامی قرار داد.
او از تدوینکنندگان قانون اساسی، از مسئولان دستگاه قضایی پس از انقلاب و از مدافعان نظریه ولایت فقیه بوده است. بسیاری از انتقادهای او نه متوجه اصل نظام، بلکه متوجه عملکرد دولتها، مدیران، نظام بانکی، شیوههای فرهنگی و فاصله مسئولان از عدالت بوده است.
جوادی آملی در واقع نمونهای از روحانیانی است که به مبانی جمهوری اسلامی وفادار ماندهاند، اما عملکرد بسیاری از نهادها و مسئولان آن را با معیارهای دینی و اخلاقی مورد انتقاد قرار دادهاند.
انتخاب او برای اقامه نماز میت آیتالله خامنهای در قم نیز احتمالاً حامل همین پیام است: حضور مرجعی که هم در بنیانگذاری نظام نقش داشته و هم در دورههای مختلف، از درون همان ساختار درباره فساد، بیعدالتی، ناکارآمدی و رفتارهای افراطی هشدار داده است.
